Πηγή ρέουσα - ένωση ουρανού και γης

 Μονοήμερο - Διήμερο

 Απευθύνεται σε μαθητές Δ', Ε’, ΣΤ Δημοτικού και όλων των τάξεων Γυμνασίου και Λυκείου.

     Οι νησιωτικές κοινότητες, και συνακόλουθα οι νησιωτικές οικονομίες, διέτρεξαν αιώνες ιστορίας κατά τους οποίους η αυτάρκεια σε ζωτικής σημασίας αγαθά ήταν βασική προϋπόθεση επιβίωσης και αναπαραγωγής τους. Ζωτικής σημασίας ήταν η επάρκεια φυσικών πόρων απαραίτητων για παραγωγικούς σκοπούς, μεταξύ των οποίων το νερό προς άρδευση των καλλιεργειών.  Ένα από τα αρχαία ονόματα της Άνδρου είναι Υδρούσα, δηλαδή το νησί των νερών. Η αφθονία του νερού τη διακρίνει από τα υπόλοιπα άνυδρα νησιά των Κυκλάδων. Ο ορεινός χαρακτήρας της, η γειτνίαση με την ορεινή Εύβοια και τα ψυχρά ρεύματα του Κάβο Ντ' Όρο (διεθνή χωρικά ύδατα), προσελκύουν υγρασία και σύννεφα και εξηγούν εν μέρει τα αυξημένα ποσοστά βροχοπτώσεων που απολαμβάνει η Άνδρος. 

          Η σημασία και η αξιοποίηση του νερού αποδεικνύεται από τις πολυάριθμες κατασκευές στο αγροτικό τοπίο της Άνδρου: ξερολιθιές για τη συγκράτηση του εδάφους και του νερού, ένα δίκτυο αυλάκων νερού που από τις ορεινές πηγές και τις ρεματιές διοχετεύουν το νερό στις μικρές πεδιάδες του νησιού για άρδευση, εκατοντάδες πέτρινες δεξαμενές νερού που αποθηκεύουν το νερό μέχρι να καταναλωθεί, πληθώρα τοξωτών γεφυριών και νερόμυλων.       

          Το νερό, αποτελεί όχι μόνο τον πολυτιμότερο φυσικό πόρο, προϋπόθεση για την ανθρώπινη παρουσία και την άγρια ζωή, αλλά γιατί ειδικά για την Άνδρο, αποτελεί ίσως το πιο καθοριστικό στοιχείο της φυσιογνωμίας, της ιστορίας και του τοπίου του νησιού. Το νερό το ακούς, το βλέπεις, το νιώθεις στην Άνδρο. Ακόμη κι όταν δεν έχεις άμεση επαφή μαζί του, η βλάστηση στις εκατοντάδες ρεματιές που διατρέχουν το νησί από άκρη σε άκρη, μαρτυρούν την ύπαρξη του, έστω και εποχικά. 

          Οι εντυπωσιακές διαφορές θερμοκρασίας, που αισθάνεται κανείς βαδίζοντας κοντά στις ρεματιές ή στα ορεινά μέρη, η ομίχλη και η υγρασία, ακόμη και τους καλοκαιρινούς μήνες, διαμορφώνουν τα πολύ σημαντικά για τη βιοποικιλότητα μικροκλίματα της Άνδρου. Ευνοούν συνάμα την ύπαρξη οπωροφόρων δένδρων με καρπούς εντελώς ασυνήθιστους στη γκάμα των Κυκλαδικών προϊόντων, όπως μήλα, κεράσια, κάστανα, κ.ά. 

           Με μια πρώτη ματιά από απόσταση ή Άνδρος φαντάζει σαν ξερό νησί χωρίς πηγαία νερά. Προχωρώντας όμως προς το εσωτερικό, η εικόνα αλλάζει καθώς υπάρχουν αρκετά τρεχούμενα, επιφανειακά νερά που αναβλύζουν από πολλές πηγές σε όλο το μήκος του νησιού. Βέβαια δεν λείπουν οι εναλλαγές μακείας βλάστησης με φρυγανικές εκτάσεις, αλλά και δασωμένες περιοχές όπου κυριαρχούν τα τέσσερα είδη βελανιδιάς (χνουδωτή βελανιδιά - quercus pubescens,  ήμερη βελανιδιά - quercus ithaburensis subsp macrolepis, αριά - quercus ilex, πουρνάρι - quercus coccifera),  ασφένδαμοι (acer smpervirens), ενώ υπάρχουν και καστανιές (castanea sativa). 

            Χαρακτηριστικά είδη δέντρων που υπάρχουν στην Άνδρο και σχετίζονται άμεσα με το νερό είναι τα πλατάνια (platanus orientalis), τα σκλήθρα (alnus glutinosa), των οποίων η Άνδρος αποτελεί το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης,  φραξοί ή μελιοί  (fraxinus ornus) και ιτιές, (που στην Άνδρο καλούνται λυγιές) (salix alba). Τα τελευταία είδη θα τα δούμε αποκλειστικά σε ρεματιές με περιοδική αλλά και συνεχή ροή νερού.

 Στόχοι του προγράμματος

1.Οι μαθητές να καταλάβουν πως δημιουργούνται οι πηγές και την σχέση γεωλογικών χαρακτηριστικών και πηγαίων υδάτων.  
2. Να γνωρίσουν τις κατηγορίες των πηγών σε σχέση με την χρήση του νερού.
3. Οι μαθητές να καταλάβουν πως εμπλουτίζεται ο υδροφόρος ορίζοντας.
4. Να αντιληφθούν τις επιπτώσεις στις πηγές από την υπερκατανάλωνη και την αλόγιστη χρήση του νερού, γενικότερα.
5. Να συνειδητοποιήσουν τις συνέπειες της ποιότητας του νερού των πηγών από την ρύπανση και την μόλυνση.
6. Να μάθουν για τους παράγοντες που συντελούν στην αποθήκευση των υπόγειων  υδάτων.
7. Να καταλάβουν την έννοια της αειφορικής διαχείρισης του περιβάλλοντος.
8. Να αναγνωρίζουν παρυδάτια πουλιά, αμφίβια ερπετά και υδροχαρή φυτά.
9. Να κατανοήσουν τις έννοιες επάρκεια και φέρουσα ικανότητα ενος τόπου σε σχέση με το νερό.
10. Να μάθουν να υπολογίζουν την παροχή μιας πηγής.
11. Να αναλάβουν δράσεις  για την μείωση της υπερκατανάλωσης του νερού. 
12. Να ασκηθούν στην ομαδική εργασία, να αναπτύξουν πνεύμα συνεργασίας και να αξιοποιήσουν τα ταλέντα τους μέσα από την προσέγγιση περιβαλλοντικών θεμάτων.

   Μεθοδολογία

Γνωστικό-Θεωρητικό: Οι μαθητές μαθαίνουν για τα γεωλογικά χαρακτηριστικά της Άνδρου και την σχέση αυτών με τα πηγαία νερά. Ενημερώνονται  για τα πετρώματα του νησιού καθώς και για την γεωλογική σχέση της Άνδρου με την Εύβοια, την Αττική και τις υπόλοιπες Κυκλάδες. Επίσης ενημερώνονται για το υδρογραφικό δίκτυο και τις  βασικές λεκάνες απορροής του νησιού.  Πληροφορούνται για τους παράγοντες που συντελούν στην αποθήκευση υπόγειων υδάτων. Μαθαίνουν για τον τρόπο σχηματισμού των υπόγειων δεξαμενών καθώς και για τις επιπτώσεις από την διάνοιξη των γεωτρήσεων στα υπόγεια ύδατα. Ενημερώνονται για τον τρόπο διαχείρισης του νερού στις αρχές του προηγούμενου αιώνα με τα «νεροχάρτια» και τους «νερουλάδες»

Πρακτικό-Βιωματικό: Οι μαθητές χωρίζονται σε ομάδες και λαμβάνουν  τον απαραίτητο εξοπλισμό. Ξεκινούν με την καταγραφή των γενικών χαρακτηριστικών του πεδίου, ακολουθώντας παράλληλη διαδρομή με αρδευτικά αυλάκια , πηγές και καταγράφουν επίσης τις χρήσεις του νερού στον περιβάλλοντα χώρο της διαδρομής. Φθάνοντας στην πηγή υπολογίζουν την παροχή αυτής και κάνουν μετρήσεις σχετικά με την ποιότητα του νερού της. 

Δημιουργικό: Οι ομάδες συμπληρώνουν τα φύλλα εργασίας, κάνουν ανάλυση όλων των στοιχείων που συνέλεξαν, προτείνουν ιδέες και λύσεις σε προβλήματα που κατέγραψαν, εκφράζονται δημιουργικά και προετοιμάζονται για τις παρουσιάσεις τους.
Παρουσίαση-Αξιολόγηση: Οι ομάδες των μαθητών παρουσιάζουν τις εργασίες τους , τις καλλιτεχνικές δημιουργίες τους, συζητούν και αξιολογούν το πρόγραμμα. Η αξιολόγηση γίνεται μέσω ερωτηματολογίων στα οποία οι μαθητές και οι συνοδοί-εκπαιδευτικοί καταγράφουν τις εντυπώσεις τους και τις παρατηρήσεις τους για το πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχαν.

ΜΟΝΟΗΜΕΡΟ

09:00 - 10:00	ΈΝΑΡΞΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Άφιξη των μαθητών στο Χωριό των Λαμύρων - Μαινήτων Καλωσόρισμα των μαθητών, ευαισθητοποίηση - Σύντομη παρουσίαση του προγράμματος και των ενεργειών που πρέπει να γίνουν στο πεδίο. Κανόνες Ασφαλείας που πρέπει να τηρούνται, επεξήγηση του εξοπλισμού που θα χρησιμοποιηθούν. Παρουσίαση ιστορικών στοιχείων και παραδοσιακών πρακτικών αξιοποίησης και εκμετάλλευσης των πηγαίων νερών της Άνδρου - χρήσεις νερού χθες και χρήσεις νερού σήμερα Παρουσίαση υπόγειων και επιφανειακών νερών - γεωλογικά χαρακτηριστικά της Άνδρου.  Χωρισμός των μαθητών σε ομάδες και εφοδιασμός απαραίτητου εξοπλισμού. (Ενδυματολογικός και τεχνικός εξοπλισμός).
10:00 - 14:00	ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΟ ΠΕΔΙΟ Οι μαθητές παρατηρούν και καταγράφουν τρόπους χρήσεις του νερού των πηγών της περιοχής καθώς και τις καλλιέργειες που θα συναντήσουν στην διαδρομή μέχρι την πηγή. Γνωρίζουν, μέσω του συνόλου των αισθήσεων το ανθρωπογενές περιβάλλον των Λαμύρων - Μαινήτων. Καταγράφουν χαρακτηριστικά του οικισμού σε σχέση με τις  πηγές που συνάντησαν . Υπολογίζουν παροχή της πηγής και πραγματοποιούνται αναλύσεις σχετικά με την ποιότητα του νερού.  Εντοπίζουν προβλήματα στην διαχείριση του νερού στην διαδρομή και προτείνουν λύσεις. Κατηγοριοποιούν την πηγή ανάλογα με τις χρήσεις του νερού της, που εντόπισαν.  Συμπληρώνουν φύλλα εργασίας Παρουσιάζουν τις εργασίες τους και συμπληρώνουν έντυπα αξιολόγησης του προγράμματος.
14:00	ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ
ΔΙΗΜΕΡΟ ΠΡΩΤΗ ΗΜΕΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
11:30 - 12:00	ΈΝΑΡΞΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Άφιξη των μαθητών στο Κ.Π.Ε. Κορθίου. Καλωσόρισμα των μαθητών
12:00 - 14:00	ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ξενάγηση στους ιστορικούς χώρους του κτιριακού συγκροτήματος της Αγίας Τριάδας όπου στεγάζεται το Κ.Π.Ε. Κορθίου. Καλωσόρισμα των μαθητών, ευαισθητοποίηση - Σύντομη παρουσίαση του προγράμματος και των ενεργειών που πρέπει να γίνουν στο πεδίο. Κανόνες Ασφαλείας που πρέπει να τηρούνται, επεξήγηση του εξοπλισμού που θα χρησιμοποιηθεί. Παρουσίαση ιστορικών στοιχείων και παραδοσιακών πρακτικών αξιοποίησης και εκμετάλλευσης των πηγαίων νερών της Άνδρου - χρήσεις νερού χθες και χρήσεις νερού σήμερα Παρουσίαση υπόγειων και επιφανειακών νερών - γεωλογικά χαρακτηριστικά της Άνδρου.
14:00	ΛΗΞΗ ΠΡΩΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΟ ΞΕΝΟΔΟΧΕΙΟ.

ΔΕΥΤΕΡΗ ΗΜΕΡΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ  

09:00 - 10:00

Άφιξη των μαθητών στο Χωριό των Λαμύρων - Μαινήτων Οι μαθητές παρατηρούν και καταγράφουν τρόπους χρήσεις του νερού των πηγών της περιοχής καθώς και τις καλλιέργειες που θα συναντήσουν στην διαδρομή μέχρι την πηγή. Γνωρίζουν, μέσω του συνόλου των αισθήσεων το ανθρωπογενές περιβάλλον των Λαμύρων - Μαινήτων. Καταγράφουν χαρακτηριστικά του οικισμού σε σχέση με τις  πηγές που συνάντησαν . Υπολογίζουν παροχή της πηγής και πραγματοποιούνται αναλύσεις σχετικά με την ποιότητα του νερού.  Εντοπίζουν προβλήματα στην διαχείριση του νερού στην διαδρομή και προτείνουν λύσεις. Κατηγοριοποιούν την πηγή ανάλογα με τις χρήσεις του νερού της, που εντόπισαν.  Συμπληρώνουν φύλλα εργασίας Παρουσιάζουν τις εργασίες τους και συμπληρώνουν έντυπα αξιολόγησης του προγράμματος.

14:00

ΛΗΞΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ